Eeuwenlang was de heersende verklaring voor waarom mensen ziek werden niet wat wij dachten dat goed was. Het was de miasma-theorie. Deze gedachte hield in dat ziekten als cholera en de pest werden verspreid via ‘slechte lucht’ – de stinkende dampen van rottend organisch materiaal. Dat was verkeerd. Maar het was ook verrassend effectief in het tot stand brengen van verandering.
Omdat mensen geloofden dat geur synoniem was met de dood, handelden ze dienovereenkomstig.
Negentiende-eeuwse regeringen, vooral in snel industrialiserende steden, investeerden geld in de infrastructuur voor de volksgezondheid. Het doel was simpel: van de geur afkomen. Om dit te doen, moesten ze de bronnen opruimen.
Dit leidde tot enorme technische projecten. Steden investeerden zwaar in straatveegploegen om dagelijks paardenmest en zwerfvuil te verwijderen. Ze bouwden complexe afvoersystemen om het water weg te voeren uit bevolkte gebieden. Misschien wel het allerbelangrijkste: ze begonnen met het aanleggen van rioleringsnetwerken om afval volledig uit de stad te verwijderen.
Deze inspanningen waren gebaseerd op een verkeerd begrip van de kiemtheorie. Ze wisten niets van bacteriën of virussen. Het enige wat ze wisten was dat waar de lucht slecht rook, mensen stierven.
Toch was het resultaat reëel.
Door het elimineren van bronnen van stilstaand water, afvalhopen en vervuilde lucht, doorbraken deze hervormingen onbedoeld de ketens van ziekteoverdracht. Rioleringssystemen hielden ontlasting uit het drinkwater. Schone straten verminderden de blootstelling aan vectoren zoals ratten en vliegen. Het resultaat was een dramatische daling van de sterfte.
Dus hoewel het wetenschappelijke uitgangspunt gebrekkig was, was de beleidsreactie goed.
De miasmatheorie fungeerde als katalysator. Het voorzag in de politieke wil en financiële rechtvaardiging voor de sanitaire hervormingen waarvan we nu weten dat ze noodzakelijk waren. Het laat zien dat je soms om de verkeerde redenen het juiste antwoord kunt krijgen.
Maar het heeft ook een erfenis nagelaten. We blijven reinheid verbinden met veiligheid op een manier die deels cultureel en deels wetenschappelijk is. En we worstelen nog steeds met de gevolgen van die infrastructuurbeslissingen uit de 19e eeuw. De leidingen zijn oud. systemen staan onder druk.
De theorie klopte niet. Het werk was dat niet.
